Edirne siluetinin incileri: Camiler

Edirne, Osmanlı İmparatorluğunun yaklaşık bir asır başkentliğini yapmış, İstanbul başkent olduktan sonra da 250 yıl boyunca Saltanat üyelerinin uğrak yeri olmuş ve önemini kaybetmemiştir. Bunun kanıtı ise Sultanların ve diğer tüm yöneticilerin şehr-i Edirne'ye bıraktıkları yüzlerce eserdir.

48
Görüntülenme

Rıfat Osman Bey “Edirne Rehnüması” adlı eserinde, Sultan IV. Murat’ın buyruğu ile 1633 (H.1043) yıllarında yapılan sayıma göre Edirne’de 14 Selatin camii ve hayırseverler tarafından yaptırılmış 300 civarında cami ve mescit olduğunu ifade eder. Ancak Rıfat Osman Bey eserinde bunların sadece en bilinenlerine yer verir.

Edirne tarihini Enis’ül Müsamirin adlı eseri ile kaleme alan Abdurrahman Hibri de kitabında sadece camilerden bahseder ve 10 tanesi “selatin camii” olmak üzere 40 tane olduğunu ifade eder.

Camiler hakkında, daha doğrusu varlıkları hakkında en net bilgiler ise Ahmet Badi’nin Riyaz-ı Belde-i Edirne adlı eserinde yer almaktadır.

Ahmet Badi, Riyaz-ı Belde-i Edirne adlı eserinde bilgisine ulaştığı tüm camileri kaydetmiş, durumlarına bakmaksızın kitabında tüm Edirne camilerine yer vermiştir. Ona göre Edirne’de 14’ü selatin olmak üzere, 61 cami ve 164 mescit bulunmaktaydı.

Hibri’nin, Rıfat Osman ve Ahmet Badi’den ayrıldığı nokta, Selatin (Sultanlar) camilerinden Sultan eş ve kızlarının yaptırdığı camileri ayırmasıdır. Dolayısıyla o 14 camiyi değil, 10 camiyi “selatin camii” olarak kabul etmektedir. Biz web sitemizdeki “Selatin Camileri” başlığı altında Hibri’nin sınıflandırmasını takip edecek ve sultanlar tarafından yapılan camileri dikkate alacağız.

Edirne Camileri kategorisinde listelediğimiz diğer bir grup ise imparatorluk yöneticileri ve sultanların yakınları olan hayırseverler tarafından yaptırılmış ve günümüze ulaşmış Edirne camileri. Bu başlık altında şu anda kullanımda olan ve en azından gövdesinin büyük bir kısmı ayakta olan camileri ele aldık.

Aynı kategori altında yer verdiğimiz diğer bir grup ise dikkate değer bir konu olduğunu düşündüğümüz, Edirne’de yayınlanan Yöre Dergisi’nde incelenen bir konu olan “Satılan Camiler” başlığıdır.

Ve son olarak, imparatorluğun bir çok üst düzey yöneticisinin Edirne’ye bıraktıkları eserler hakkında bilgi vermek için günümüze ulaşmayan onlarca cami ve mescidi de “Günümüze Ulaşmayan Cami ve Mescitler” başlığı altında ele aldık.

Edirne Selâtin (Sultan) Camileri

Osmanlı padişahları, çoğunluğu Edirne’nin başkent olduğu dönemde olmak üzere Edirne’de bir çok cami yaptırmışlardır. Osmanlı ve Edirne tarihinin adeta canlı şahidi olan bu eserler şunlardır:

1) II. Selim tarafından yaptırılan Selimiye Camii.

2) II. Bayezid tarafından yaptırılan II. Bayezid Camii.

3) II. Murad tarafından yaptırılan Muradiye Camii, Üç Şerefeli Camii, Dar’ül Hadis Camii.

4) Emir Süleyman Çelebi tarafından yapımına başlanan, Musa çelebi tarafından inşaatına devam edilen ve Sultan I. Mehmet’in tamamlattığı Eski Cami.

5) Yıldırım Bayezid tarafından yaptırılan Yıldırım Bayezid Camii.

6) I. Murat döneminde kiliseden camiye çevrilen Halebi Camii.

7) Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılan Kilise Camii.

8) I. Murad tarafından mescit olarak yaptırılan, Kanuni Sultan Süleyman tarafından camiye dönüştürülen Şeyh Şüca Camii.

Bu camilerden, Sultan I. Murat tarafından yaptırılan Halebi Camii ile Fatih Sultan Mehmet tarafında yaptırılan Kilise Camii günümüze kadar ulaşamamışlardır. Şeyh Şüca Camii ise bir tek minaresi ile ayakta kalmaya ve çevre şartlarına dayanmaya devam etmektedir. 

Edirne Camileri

Edirne’de bulunan bu camiler; devrin sadrazamları, beylerbeyleri, vezirleri, kadıları ve Edirne’nin kurucuları arasında adları geçen kişiler tarafından yaptırılan eserlerdir. Sanat şaheserleri olan bu yapılar, devrinin en güzel örnekleri arasında yer alırlar. Edirne’de yaptırılan ve bu başlık altında işleyeceğimiz camilerden ancak 24 tanesi günümüze kadar ulaşabilmiştir:

• Gazi Mihal Bey Camii

• Süleyman Paşa Camii

• Kasım Paşa Camii

• Süle Çelebi Camii

• Ayşe Kadın Camii

• Şeyhi Çelebi Camii

• Taşlık Camii

• Sitti Şah Sultan Camii

• Defterdar Camii

• Lari Camii

• Selçuk Hatun Camii

• Mezit Bey (Yeşilce) Camii

• Beylerbeyi Camii

• Şah Melek Camii

• Şehabeddin Paşa Camii

• Arif Ağa Camii

• Kuşçu Doğan Camii

• Saruca Paşa Camii

• İsmail Ağa Camii

• Gazi Hoca Camii

• Kadı Bedrettin Camii

• Hıdır Ağa Camii

• Yahya Bey Camii

• Atik Ali Paşa Camii

Günümüze Ulaşmayan Cami ve Mescitler:

1) Edirne Hüdavendigar Camii, Sultan I. Murat döneminde yaptırılmıştı.

2) Malkoç Bey Camii, Sultan I.Mutat döneminde Akıncı beyi Malkoç Bey tarafından yaptırılmıştı.

3) Firuzağa Camii, Yıldırım Bayezid döneminde Hadım Firuzağa tarafından Kaleiçi’nde yaptırılmıştı.

4) Gazi İbrahim Bey Camii, Çelebi Sultan döneminde Abacılar semtinde, Üç Şerefeli Camii’nin güneyinde yaptırılmıştı.

5) Hoca İvaz Camii, II. Murat döneminde Horozlu bayırında yaptırılmıştı.

6) İbrahimpaşa Camii, Fatih döneminde Kıyık Buçuktepe’de yaptırılmıştı.

7) Alemdar Camii, Fatih Sultan Mehmet döneminde Alemdar Hasan Baba Mahallesi’nde yaptırılmıştı.

8) Ali Kuşçu Camii, Fatih Sultan Mehmet döneminin bilginlerinden büyük matematikçi Ali Kuşçu tarafından ya da adına Ali Kuş Mahallesi’nde (bugünkü Kirişhane semtinde) yaptırılmıştı.

9) Fatma Hatun Camii, Fatih döneminde üstü tek kubbe ile örtülü ve tek minareli olarak 1467 tarihinde yaptırılmıştır. 1746 yangını ile 1751 depremleri sonucunda büyük hasar görmüş, yıktırılarak satılmıştır.

10) Gülbahar Camii, Fatih’in karısı Gülbahar Hatun tarafından Selimiye civarında yaptırılmıştı.

11) Zen-i Firuz Camii, Fatih döneminde Firuz Ağa’nın hanımı tarafından, şimdiki Süleymaniye Küçükpazar’da ahşap çatılı ve tek minareli olarak yaptırılmıştır.

12) Noktacı Kasım Efendi Camii, II. Bayezid döneminde Sıpkıncı Murat Mahallesi’nde yaptırılmıştı.

13) Yakut Paşa Camii, II Selim döneminde 1586 tarihinde Topkapı Mahallesi müderris sokağında yaptırılmıştı.

14) İsmihan Sultan Camii, Sokullu Mehmet Paşa’nın hanımı İsmihan Sultan adına yaptırılmıştır. 1751 depremi sonrası minaresi taştan, çatısı ahşaptan yapılarak onarılmıştı.

15) Atik Ali Paşa Camii, tek kubbeli ve ahşap çatılı olarak II. Bayezid döneminde yaptırılmış, 1897 yılında onarımdan geçirilmişti.

16) Saraçlar Camii, Fatih döneminde 1459 tarihinde ölen Hacı Alameddin tarafından tek kubbeli ve tek minareli olarak yaptırılmıştı.

17) Yeşilce Camii, 1441 yılında Eflak voyvodası tarafından şehit edilen Gazi Mezit bey tarafından yaptırılan imaret yanında yaptırılmıştır. Minaresinden dolayı bu adla anılmıştır. 1889 yılında tekrar ibadete açılmıştı.

18) Noktacı Camii, Noktacı Kasım efendi tarafından Kanuni döneminde üç kubbeli ve tek minareli olarak yapılmıştır. 1630 yılında yıkılan camii, 1751 yılındaki depremden sonra iç kubbesi ahşap olarak yeniden yapılmıştı.

19) Koğacılar Camii, Fındık Fakih Mahallesi’nde Fındık Fakih adlı kişi tarafından ahşap çatılı tek minareli olarak mescit olarak yaptırılmıştır. Hacı Nasuh adlı kişi tarafından minber konularak camiye çevrilmişti.

20) Tanburacılar Camii, Hacı Hüseyin tarafından tulumbacılar çarşısı civarında yaptırılmıştır.Ahşap çatılı ve tek minareli olarak inşa edilen camiinin yapılış tarihi bilinmemektedir.

21) Kışla-i Humayun Camii, II. Mahmut’un buyruğu ile Piyade kışlası içinde ahşap çatılı ve tek minareli olarak 1827 yılında yaptırılmıştı.

22) Baba Timurtaş Camii, Üç Şerefeli Camii’nin kuzeyinde ve çok yakınında Baba Timurtaş tarafından Minaresiz ve çatısı ahşap olan bu mescit olarak yaptırılmıştır. 1441 tarihinde vefat eden Baba Timurtaş’ın mezarı da cami haziresindeydi. Badi Efendi ünlü hattatlardan Hafız Mehmet Ferit Efendi’nin de bu mescidin mihrabı önünde gömülü olduğu yazmaktadır. 1911’de yıktırılmıştır.