Çatal Köşe Çeşmeleri

Bir sokağın köşesinde iki cepheli biçimde yapılmıştır. Örnek olarak Edirne'de Solak Ali Ağa Çeşmesi, Amcazade Hüseyin Paşa Çeşmesi, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Çeşmesi ve İstanbul Fatih'te Haydar Paşa, Karagümrük'te Hacı Bekir Çeşmeleri gibi...

56
Görüntülenme

Hastane Çeşmesi

Adını zamanla burada bulunan Belediye Hastanesinden alan Hastane Çeşmesi için o yörede oturanlar Harbiye Çeşmesi adlandırması da yaparlar. Harbiye Kışlası bahçesinin güneybatı köşesinde bulunmaktadır. Barok üslubunda olan çeşmenin kesme taştan bir haznesi vardır. Hazne örtüsü düz olup orijinal döneminde etrafı korkulukluydu.

Tek yüzü olan çeşmenin cephede sivri kemerli nişi ve içinde mermer ayna taşı ve önünde de yalağı vardır. Çeşmenin cephe eni 3.70 m, boyu 3.50 m, olup nişin eni 1.85 m, boyu 2.15 m, derinliği 49 cm’dir. Aynataşının eni 70 cm, boyu 153 cm dir. Ayna taşı kenarında birbiri üzerine bindirilmiş iki sütunla iki kısma ayrılmıştır.

Alt kısımda “C” ve “S” kıvrımlarından meydana gelen kemerin ortasında rokay ve onun altında Barok bir kartuş yer alır. Kemerin köşesine nebati motifler oyulmuştur.

Üst kısımda Barok kartuş üzerinde “Ve ceelna minel mai külli şeyhin hay” ayeti yazılıdır. Ayna taşının en üstünde kabartma olarak bir yıldız motifi vardır.

Kadı Bedrettin Camii Çeşmesi

Ayşekadındaki Kadı Bedrettin Camii avlusunun dış köşesindedir. İri blok taştan yapılmış tek cepheli bir köşe çeşmesidir. Hazne örtüsü düzdür. Cephede satıhta kalan sivri kemeri vardır. Musluğu sökülmüş olup yalağı toprak altında kalmıştır. Yapıldığı tarih bilinmemekle birlikte; caminin yapıldığı yıllara ait olduğu söylenebilir. (Caminin 1529-30’da tamamlandığını kabul etmek gerekir)

Ebe Çeşmesi

Uzunkaldırım’ dadır. Düzgün taştan inşa edilmiş bir köşe çeşmesi olup tek cephelidir. Niş kemeri ve ayna taşı yoktur. Önünde modern bir musluğu bulunmaktadır. Yalağı yol seviyesinin altında kalmıştır. Hazne örtüsü taştan ve piramidaldir.

1906 (Hicri 1324) tarihli tamir kitabesinde şunlar yazılıdır;

“Edirne eşrafından saadetti Hacı Mustafa Bey’in validesi Atiye Hanım ve pederi Hacı Mehmet Efendi, haremi Arife, kerimesi Atiye, kayınvalidesi Hanife, kayınpederi Abdülkadir ve mahdumu Şehit Hacı Mehmet Nuri Bey’in ceddi ruhları için fatiha”

Solak Hacı Ali Ağa Çeşmesi

Uzunkaldırım’ dadır. Tarihçi Bâdi Efendiye göre çeşme daha önce yangın geçirmiş ve harap duruma geldiğinden Edirne Müftüsü Ömer Efendizade Ahmet Efendi tarafından tamir ettirilmiştir.

Kitabede şunlar yazar:

Göz yumup fani cihandan eyledi azm-i beka Rüz-i mahşerde ede sana şefaat Mustafa merhumu solak elhac Ali Ağa ruhu için el Fatiha.

Türkçesi:

Fani dünyadan gözlerini kapayıp
sonsuzluk yurduna gitti Kıyamet gününde sana şefaat etsin Mustafa merhumu solak Hacı Ali Ağa ruhu için el Fatiha.

Necibe Hatun Çeşmesi

Sarucapaşa Mahallesi Sarucapaşa Caddesi’nin sağında şimdiki yeni Kızılay binasının önündedir. Kesme taştan tek cepheli, hazneli bir köşe çeşmesidir. Cephe eni 3.5 m., boyu 3 m’ dir. Haznesi taştan piramidal çatılıdır.

Hacı Hüseyin Çeşmesi

25 Kasım Stadyumu’nun güney tarafında duvara bitişiktir. Günümüze yalnızca kitabesi sağlam olarak ulaşan çeşmenin eski fotoğraflarında bir de havuz görülmektedir. Çeşme önündeki bu havuz 1808’de yaptırılmıştır. Çeşme ve havuz eski yıllarda belediye tarafından yıktırılmıştır.

Edirne tarihçisi Bâdi Efendi bu çeşme ile ilgili olarak şu bilgiyi vermektedir:
“Balaban Paşa Mahallesi’nde Köprübaşı Caddesi onyedi numarada Hacı Hüseyin nam zatın ihya kardeşi olan kebir çeşmedir ki Edirne mezarlığında dörtyol ağzında kaindir. Balasında Razi’nin söylemiş olduğu bu tarih menkurdur, Ikiyüz yirmi üç sene sonra icra kılınan tesviye-i tarih sırasında hemd edülüp yerine havuz inşa edilmiştir.”

Gürcü Ali Baba (Hazneli) Çeşmesi

Gülbahar Mahallesi’nde Harbiye Bayırı Sokağı’ndadır. Kesme taştan tek cepheli hazneli bir çeşmedir. Hazneli Çeşme olarak da anılır. Hazne örtüsü düzdür. Cephe eni 2,5 m, boyu 2 m’dir. Ayna taşı mermerden olup sadedir. Musluğu sökülmüş, yerine demir boru takılmıştır. Önünde dikdörtgen yalağı vardır. Yan cephede çanak şeklinde olan suluğun üst kısmı kırılmıştır.

Çanaklı Çeşmesi

Dayezade İbrahim Ağa tarafından 1689’da yaptırılan çeşme Umurbey Mahallesinde Kırlangıç Bayırı Çanaklı Çeşme Sokak No: 5’te bulunmaktadır.

Kesme taştan inşa edilmiş, tek cepheli ve hazneli bir çeşmedir. Hazne örtüsü düz ve taştan yapılmıştır. Cephedeki sivri kemerli niş içinde kitabesi sökülmüştür. Ayna taşı yoktur. Tek muslukludur. Önünde taştan yalağı ve iki yanındaki oturma yerleri haraptır. Niş kemerinin solunda mermerden suluğu bulunmaktadır. Çeşmenin cephe genişliği 2.35 m, boyu 2.5 m’ dir. Nişin genişliği ise 1.5 m, derinliği 20 cm’ dir.

Parsana Çeşmesi

Küçükpazar’ da Sarayiçi Kırkpınar alanına giden güzergahta, Tekkekapı Sokağındadır. Kesme taştan tek cepheli, hazneli bir köşe çeşmesidir. Hazne örtüsü saçaklı ve üzeri piramidal taş çatılıdır. Cephe eni 2.90 m., boyu 2.60 m’ dir. Niş kemeri yoktur. Ayna taşı mermer olup sadedir. Musluğu sökülmüş, yalağı toprak altında kalmıştır.

Hacı Mehmet Ağa Çeşmesi

Şahmelek Camisi’nin güneyinde, Mithat Paşa Mahallesi sınırlarında, Tabakhane Caddesi girişindedir. 1651 yılında Hacı Mehmet Ağa adında biri tarafından yaptırılmıştır.
Türk klasik üslubunda kesme taştan, kemerli tek cepheli, hazneli bir çeşmedir. Cephe genişliği 2.68 m. Boyu 3 m’ dir. Basık sivri kemerli nişin eni 1.24 m, boyu 2.77 m, derinliği 35 cm’ dir. Mermer ayna taşı kırılmış olup, kırık sivri kemerinin ortasında bir madalyon ve iki yanında servi motifleri vardır. Niş kemerinin köşede bir taş kırılmış olup, suluk yeri olma olasılığı taşımaktadır. Yan cephede dikdörtgen bir niş ve onun üstünde de madeni hazne kapağı görülmektedir.

Yeniçeriler Çeşmesi

Yeniçeriler Çeşmesi Muradiye Camii’nden Küçükpazar’a doğru inildiğinde ulaşılan meydancıkta Yeniçeriler Hamamı’nın bitişiğindedir. Aynı meydancığa, Mimar Sinan Caddesi’ni Menzilahır Mahallesi yönünde yaya olarak da ulaşılabilir.

Birinci Murat döneminde oluşturulan Rumeli Devşirme Oğlanları Ocağı bugünkü Menzilahır Mahallesi’nde bulunuyordu ve buradakiler Yeniçeri Hamamı’nda yıkanıyorlardı. Hamam adını bundan almaktadır. Çeşmenin de adını bu hamamdan aldığı söylenebilir.

Yapılış tarihi bilinmeyen çeşmenin cephe eni 3 m, boyu 3 m, kaş kemerli nişin eni 0.41 m’dir. Tek cepheli bir köşe çeşmesidir. Cephede üç sıra dikdörtgen silmeli çerçevesi bulunmaktadır. Niş kemeri kırık kaş kemeri olup ortasında taştan kürsü bulunmaktadır. Hazne örtüsü taştan olup piramidal şekle yakındır (Kubbemsi). Suyu çok acı olduğu için Acı Çeşme adıyla da anılır.

Muhammed Çelebi Çeşmesi

Aynı adı taşıyan kişi tarafından Baba Hamamı karşısında bulunan Timurtaş Mahallesi Saraçhane Caddesi üzerinde 1591 yılında yaptırılmıştır.

Çeşmenin yapılış kitabesinde:

“Merhum Muhammet İbn-i Ahmet Çelebi tarihi fi sene elf 1000-1591”

Şeklinde mermer üzerine sülüs yazılıdır.

Türkçe yazılı tamir kitabesinde:

“Mukadder ölüm yoktur
İlacı genç yaşta Ölmek pek acı
Ağırdır bu ölümü tac-ı çeşmeden su içen olsun
Duacı yaptıran Bektaş Şeker Pancarı (3.9.1943)”

Bu çeşme kesme taştan, tek cepheli bir köşe çeşmesidir.
Hazne örtüsü düzdür. Cephe eni 2.5 m, boyu 2 m iki kitabenin altında musluk yeri bulunur. İnşa ediliş tarihinin Arapça Elf 1000 rakamına tekabül edişi nedeniyle kitabe için ilginç yorumlar yapılmaktadır.

Amcazade Hüseyin Paşa Çeşmesi

Kıyık Caddesi üzerinde kesme taştan inşa edilmiş tek cepheli ve hazneli bir köşe çeşmesi durumundayken, yeri değiştirilerek az güneye taşınmıştır. Haznesinin arkası ve örtüsü yıkık olduğu için örtü şekli anlaşılamamaktadır.

Çeşmenin cephe eni 2.80 m, boyu 4 m’ dir. Sivri kemerli nişin kemer kilit taşında kabartma şeklinde oyulmuş çarkıfelek motifi vardır. Nişin içinde ayna taşı mermerden olup, musluk üstünde sivri kemeri ve köşelerinde sümbül motifleri, musluğunun iki yanında servi motifleri vardır.
Yalak taştan olup iki yanında testi koymaya ve oturmaya mahsus yerleri vardır.

Nişin solunda suluğu ve onun üzerinde küçük ayna taşı vardır ancak; bu taş kaybolmuştur. Bu taşta köşeli kaş kemer şeklinde ve saksıda zeren çiçekleri ile üzerinde gülce motifi bulunmaktaydı. Nişin sağ yan duvarına tamir kitabesi konmuştur. Amcazade Hüseyin Paşa tarafından 1704 yılında yaptırılan çeşmenin yaptırılış kitabesi bulunmaktadır.

Ağaçpazarı Çeşmesi

Çavuşbey Mahallesi sınırlarında, Endüstri Meslek Lisesi’ne inen yolun başlangıcında Ağaçpazarı köşesindeki kalmış durumuyla bir Köşe Çeşmesi diyebileceğimiz Ağaçpazarı Çeşmesi 1932 yılında yaptırılmıştır.

Cephesinde dikine konmuş volütlü başlıklı iki sütunun iki yanından sınırladığı Bursa kemerli nişi ve en üstte kırık üçgen bir alınlığı vardır. Nişin 1.15 m eni; 1.50 m. Boyu, 9 cm derinliği bulunmaktadır. Niş ve alınlıktaki kemerli nişi için mermer kaplamalı olup önündeki yalakta mermer kaplamalıdır.

Kitabesinde:

“Şeyh Cumalî Hacı Mustafa oğlu keresteci Sait Efendi tarafından pederim Hacı Mustafa Efendi Validem Habibe ve Keriman ‘Fatma Hanımların ruhlarına 1932” yazmaktadır.

Kesme taştan tek cephelidir. Ampir üslubunda olan çeşmenin eni 1.70 m, boyu 2.5 m’ dir. Hazne uzunluğu 2 m, olup hazne örtüsü düzdür.

Afife Hatun Çeşmesi

Yancıkçışahin Mahallesi’nde, Şeyh Camii yakınındaki bu çeşme 1774 yılında yaptırılmıştır.

Afife Hatun Çeşmesi kesme taştan yapılmış olup, iki cephesi bulunan hazneli bir çeşmedir. Hazne örtüsü taştan ve düz olan Afife Hatun Çeşmesinin üzeri sonradan kiremitli çatı ile kaplanmış olsada bu çatıda günümüze kadar ulaşamamıştır.
Cephelerde yan yan sivri kemerli niş görülmektedir. Dörtgen çeşmenin eni 2,3 metre , boyu 2,5 metre, derinliği 37 santimdir. Güney cephesinin nişinin içindeki kitabesi bugün yoktur.

Külahdüz Çeşmesi

Kadı Bedreddin Camii yanında Külahdaz Sokaktadır.
Kaidesi kalın blok taştan ve üstü tuğladan inşa edilmiş, tek cepheli köşe çeşmesi (çatal)dir. Cephede tuğla ile inşa edilmiş sivri kemeri ve üzerinde beşik tonozlu hazne örtüsü vardır. Çeşme harap olduğu için ayna taşı ve yalağı yok olmuştur, kitabesi de yoktur.

Ahmet Bâdi’ye göre; ölmüş olan Akile Molla adlı bakire için annesi tarafından yaptırılmıştır. Kız Çeşmesi adıyla tanınırdı. Örfi Ağa’nın düzenlediği tarih bir mermere yazılıp üstüne konmuş idi 1764 ( H.1178 ). Bu çeşmenin deposu 1896 (H.1314) senesi başlarında yerinden çıkarılarak Tekkekapı’da eski telgrafhane ile Saraçhane Köprüsü arasındaki İsmail Ağa mahallesine götürülmüştür.

Musalla Çeşmesi

Medrese Ali Bey Mahallesi Araplar caddesi Musalla sokakta bulunan bu çeşme 1684 yılında yaptırılmıştır. Musalla Çeşmesi, kesme taştan tek cepheli ve hazneli bir çeşmedir. Çeşmenin cephe eni 3 metre, boyu 2,5 metre, derinliği 39 santimdir. Cephesinde sivri kemerin nişi içinde mermer ayna taşı vardır. Taşın süslemesinde; ortada rokay ve onun iki yanında S ve C kıvrımları ile yine iki yanda, servi motifleri üzerinde, karşılıklı doğan kuşuna benzer yırtıcı kuşlar bulunmaktadır.

Bu çeşmelerden başka Noktacızade sokak çeşmesi, Tirit çeşme, Küpeli minare çeşmesi, Rıfat ağa çeşmesi, Hacer hanım çeşmesi bulunmaktadır.